Қазақстандағы ЖЭК-тің нетто-тұтынуы мен шағын ауқымды өндірісін дамыту
Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) нетто-тұтынуы мен шағын ауқымды өндірісін дамыту: әлеуеті, кедергілері және даму бағыттары
Тұрақты энергетикаға көшу тек жаңартылатын энергия көздері саласындағы ірі жобаларды іске асырумен ғана шектелмейді. Сонымен қатар энергияны орталықтандырылмаған өндіруді, атап айтқанда нетто-тұтынуды (net metering) және шағын ауқымды генерацияны дамыту маңызды. Күн және жел энергетикасының әлеуеті жоғары Қазақстан бұл бағытта алғашқы қадамдарын жасап жатқанымен, жүйелі шешімдерді талап ететін бірқатар кедергілер мен сын-қатерлерге тап болып отыр.
Нетто-тұтыну дегеніміз не және ол не үшін маңызды?
Нетто-тұтыну – бұл күн панельдерін немесе жаңартылатын энергия көздерінің басқа да қондырғыларын орнатқан тұтынушылар өндірілген электр энергиясының артық көлемін ортақ электр желісіне беріп, ол үшін өтемақы алатын тетік.
Бұл тәсіл:
электр желісіне түсетін жүктемені азайтады;
үй шаруашылықтарының энергетикалық қауіпсіздігін арттырады;
«жасыл» энергетикаға жеке инвестицияларды ынталандырады;
көміртегі ізін азайтуға ықпал етеді.
Қазақстанда бұл тетік «Жаңартылатын энергия көздерін пайдалануды қолдау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 6-бабының 5-тармағында көзделген. Алайда іс жүзінде оны қолдану бірқатар заңнамалық және техникалық факторларға байланысты шектеулі болып отыр.
Дамудың негізгі кедергілері
Жүргізілген талдау мен презентация материалдарына сәйкес Қазақстанда шағын ауқымды генерацияның дамуына мынадай факторлар кедергі келтіреді:
Нақты әрі тұрақты нормативтік-құқықтық базаның болмауы. Заңнамада тиісті тетік көзделгенімен, өтемақыны есептеу, өндірілген электр энергиясын есепке алу және электр желісіне қосылу қағидалары жеткілікті деңгейде айқындалмаған.
Экономикалық ынталандырудың төмендігі. Электр энергиясының артық көлемін сатып алуға арналған нарықтық тарифтің болмауы және инвестициялардың өтелу мерзімінің белгісіздігі инвесторлар мен үй шаруашылықтарының қызығушылығын төмендетеді.
Электр желісіне қолжетімділіктің шектеулілігі. Барлық желілік компаниялар тұтынушылар өндірген электр энергиясының артық көлемін техникалық және ұйымдастырушылық тұрғыдан қабылдауға дайын емес.
Ұзақ мерзімді қолдау бағдарламасының болмауы. Үй жағдайында жаңартылатын энергия көздері жүйелерін орнатуға арналған субсидиялар, салықтық жеңілдіктер немесе «жасыл» кредиттер сияқты ынталандыру тетіктері жеткілікті деңгейде қалыптаспаған.
Халықаралық тәжірибе
Германия, Дания, АҚШ және Австралия сияқты бірқатар мемлекеттерде нетто-тұтынуды қолдау тетіктері өзінің тиімділігін дәлелдеді. Бұл жүйенің негізгі элементтері мыналар болып табылады:
өндірілген электр энергиясын сатып алудың белгіленген тарифтері (feed-in tariffs);
жабдық сатып алуға берілетін салықтық жеңілдіктер;
электр желісіне қосылудың стандартталған рәсімдері;
жаңартылатын энергия көздері қондырғыларын қаржыландыруға жергілікті және муниципалдық бағдарламалардың қатысуы.
Германия тәжірибесі нетто-тұтынушыларды жаппай енгізудің электр желісінің тұрақтылығын арттыруға және күн энергетикасы технологияларының ішкі нарығын дамытуға ықпал еткенін көрсетеді.
Қазақстан үшін ұсынымдар
Қазіргі жағдайды және халықаралық тәжірибені ескере отырып, мынадай шараларды іске асыру орынды деп саналады:
Заңнамалық базаны жетілдіру. Нетто-тұтыну тетігін толық сипаттайтын жеке заңға тәуелді нормативтік құқықтық актіні қабылдау. Онда есептеу әдістемесі, желіге қосылу тәртібі және есепке алу рәсімдері айқындалуы тиіс.
Электр энергиясының артық көлемін сатып алуға әділ тариф белгілеу. Тариф экономикалық тұрғыдан негізделген әрі тұрақты болуы қажет.
Есепке алуды цифрландыру. Өндірілген және тұтынылған электр энергиясының көлемін автоматты түрде тіркейтін интеллектуалды есепке алу жүйелерін (smart meters) енгізу.
Қаржылық қолдау көрсету. Жеке және заңды тұлғалар үшін субсидиялау немесе салықтық ынталандыру тетіктерін әзірлеу.
Инфрақұрылымды дамыту. Желілік компаниялардың орталықтандырылмаған энергия көздерінен өндірілген электр энергиясын қабылдауға техникалық дайындығын қамтамасыз ету.
Қорытынды
Жаңартылатын энергия көздерінен өндірілетін электр энергиясының нетто-тұтынуы мен шағын ауқымды өндірісін дамыту – энергетиканы орталықсыздандырудың, энергетикалық тұрақтылықты қамтамасыз етудің және тұтынушыларды «жасыл» энергетикалық көшу процесіне тартудың маңызды бағыты болып табылады.
Қазақстан үшін бұл салада тек техникалық іске асыруды ғана емес, азаматтарды қаржылық ынталандыруды да қамтамасыз ететін жүйелі әрі ұзақ мерзімді тетік қалыптастыру маңызды. Мұндай тәсіл орталықтандырылған электр желілеріне түсетін жүктемені азайтып қана қоймай, энергетика саласында ішкі нарықтың жаңа сегментін қалыптастыруға мүмкіндік береді.