1. Тақырыпқа кіріспе
Табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алулары – бұл жай ғана әкімшілік рәсім емес, мемлекеттік экономикалық саясаттың маңызды құрамдас бөлігі. Бұл үдерістер барынша ашық болуы және ресурстарды тиімді пайдалануды қамтамасыз етуі тиіс.
Табиғи монополиялар субъектілері ел экономикасында аса маңызды рөл атқарады, өйткені олардың қызметі қоғам мен бизнестің барлық салаларын қамтиды. Осыған байланысты олардың қызметі мемлекет тарапынан қатаң реттеуге жатады.
Табиғи монополиялар субъектілерінің тауарларды, жұмыстарды және көрсетілетін қызметтерді сатып алуы мұндай ұйымдар қызметінің ең маңызды процестерінің бірі болып табылады. Бұл қаржы ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етудің, сондай-ақ халық пен бизнес үшін көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігі мен сапасына кепілдік берудің маңызды элементі болып табылады.
Табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алуларын реттейтін қағидалар көрсетілетін қызметтердің тұрақтылығы мен сапасын қамтамасыз етуде, отандық тауар өндірушілерді қолдауда және сатып алу рәсімдерінің ашықтығын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады.
2. №73 бұйрықтың негізгі ережелері
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 13 тамыздағы №73 бұйрығы табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алу рәсімдерін реттейтін қағидаларды белгілейді. Бұл қағидалар қаражатты тиімді әрі ашық пайдалануды қамтамасыз етуге және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерінің алдын алуға бағытталған бірнеше негізгі аспектілерді қамтиды.
Табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алуларының негізгі қағидаттары:
1. Сатып алуды өткізудің ашықтығы мен жариялылығы
Бұл қағидат сатып алу процесінің жұртшылыққа және барлық мүдделі тараптарға қолжетімді болуын көздейді. Сатып алулар туралы барлық ақпараттың ашық әрі қолжетімді болуы маңызды.
- Ақпаратты жариялау – сатып алулар, қатысу шарттары және қорытындылары туралы ақпарат ресми алаңдарда, мысалы мемлекеттік немесе мамандандырылған порталдарда орналастырылуы тиіс.
- Кезеңдердің ашықтығы – сатып алу процесінің әрбір кезеңі (өтінімдерді қабылдау, қарау, жеңімпазды айқындау) ашық болуы тиіс, ал барлық қатысушылар оның барысын бақылауға мүмкіндік алуы қажет.
- Шешімдерге шағымдану – қатысушылардың сатып алу нәтижелері бойынша қабылданған шешімдерге шағым жасау мүмкіндігі болуы тиіс. Бұл ашықтықты қамтамасыз етуге, қателіктер мен сөз байласу жағдайларының алдын алуға ықпал етеді.
Осындай тәсіл сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға мүмкіндік береді, өйткені барлық іс-әрекеттер жұртшылық пен бақылаушы органдар үшін ашық болады.
2. Барлық әлеуетті өнім берушілерге сатып алуға қатысу үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету
Бұл қағидат белгіленген талаптарға сәйкес келетін әрбір өнім берушінің сатып алуға қатысуға тең мүмкіндігі болуына кепілдік береді. Ол мынадай аспектілерді қамтиды:
- Кемсітушілікке жол бермеу – сатып алулар тек ірі немесе белгілі компанияларға ғана арналмауы тиіс. Белгіленген талаптарға сәйкес келген жағдайда ірі де, шағын кәсіпорындар да қатыса алуы қажет.
- Қатысу шарттарының теңдігі – өтінім беруге қойылатын барлық талаптар барлық қатысушылар үшін түсінікті әрі бірдей болуы тиіс. Бұл жекелеген қатысушыларға артықшылық беруге немесе кедергілер жасауға жол бермейді.
- Ақпараттың қолжетімділігі – барлық әлеуетті өнім берушілер сатып алу рәсімдері мен талаптары туралы бірдей ақпаратқа қол жеткізуі тиіс. Бұл кейбір қатысушылардың артық ақпарат алуына немесе талаптарды жақсырақ түсінуіне жол бермейді.
Бұл қағидат жеңімпаз объективті өлшемшарттар негізінде анықталатын бәсекелестік ортаның қалыптасуына ықпал етеді.
3. Әлеуетті өнім берушілер арасындағы адал бәсекелестік
Адал бәсекелестік қағидаты конкурсқа қатысушылардың өз ұсыныстарының сапасы мен бағасы негізінде бәсекелесуіне, ал жосықсыз тәсілдерді қолданбауына бағытталған. Ол мыналарды қамтиды:
- Адал бәсекелестік – қатысушылар артықшылыққа қол жеткізу үшін заңсыз немесе этикаға қайшы әдістерді, мысалы бағаны қолдан басқаруды, сөз байласуды немесе сыбайлас жемқорлық схемаларын пайдаланбауы тиіс.
- Объективті өлшемшарттар бойынша бағалау – жеңімпаз ұсыныстың нақты артықшылықтарына қарай анықталуы тиіс. Олар: баға, сапа, жеткізу шарттары және басқа да көрсеткіштер.
- Инновациялар мен сапаны қолдау – адал бәсекелестік қатысушыларды неғұрлым тиімді шешімдер ұсынуға ынталандырады, бұл өз кезегінде тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің сапасының артуына ықпал етеді.
Бұл қағидат сатып алулардың әділ әрі ашық өткізілуіне, ал өнім берушілердің қолайлы бағамен сапалы тауарлар мен қызметтер ұсынуға ұмтылуына мүмкіндік береді.
4. Отандық тауар өндірушілерді және жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің отандық өнім берушілерін қолдау
Бұл қағидат жаһандық бәсекелестік жағдайында жергілікті өндірушілер мен өнім берушілерді қолдауға бағытталған. Оның негізгі аспектілері мыналар болып табылады:
- Отандық өндірушілерге басымдық беру – сатып алулар шеңберінде отандық компанияларды қолдау көзделуі мүмкін. Бұл жергілікті экономиканың дамуына және шетелдік жеткізілімдерге тәуелділікті азайтуға ықпал етеді.
- Халықаралық міндеттемелерге сәйкестік – отандық өндірушілерді қолдау мемлекет қабылдаған халықаралық шарттар мен міндеттемелер шеңберінде жүзеге асырылуы тиіс. Яғни, отандық компанияларға басымдық берілгенімен, бұл Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) немесе басқа мемлекеттермен жасалған екіжақты келісімдер сияқты халықаралық келісімдердің талаптарын бұзбауы қажет.
- Жергілікті өндірісті ынталандыру – отандық өнім берушілерді қолдау қосымша жұмыс орындарын құруға, технологиялардың дамуына және ішкі нарықтағы бәсекеге қабілеттіліктің артуына ықпал етеді.
Бұл қағидат ел экономикасының дамуын ынталандыруға, отандық өндірушілерді қолдауға және жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, аталған қағидаттардың барлығы адал, ашық және тиімді сатып алуларды ұйымдастыруға жағдай жасайды, экономиканың дамуына, бәсекелестікті және отандық өндірушілерді қолдауға ықпал етеді, сондай-ақ барлық қатысушылар үшін тең мүмкіндіктер мен қолжетімділікті қамтамасыз етеді.
3. Сатып алу процесі: негізгі кезеңдер
Табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алу процесі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар.
Сатып алуды жоспарлау. Осы кезеңде субъект жыл сайын 31 желтоқсанға дейін қажетті тауарлардың, жұмыстардың немесе көрсетілетін қызметтердің сипаттамасын, сондай-ақ сатып алудың болжамды көлемі мен құнын қамтитын сатып алулардың толық тізбесін әзірлеуге міндетті. Бұл тізбе уәкілетті органның назарына ұсынылып, сатып алу порталында орналастырылуы тиіс.
Табиғи монополия субъектісі қажет болған жағдайда бекітілген Тізбеге өзгерістер мен толықтырулар енгізеді. Тізбеге енгізілген өзгерістер мен толықтырулар қабылданған күннен бастап он жұмыс күнінен кешіктірілмей уәкілетті органның ведомствосына немесе оның аумақтық органына ұсынылады.
Сатып алу тәсілін таңдау. Сатып алынатын тауарлардың, жұмыстардың немесе көрсетілетін қызметтердің көлеміне байланысты субъект конкурс, баға ұсыныстарын сұрату немесе бір көзден сатып алу сияқты әртүрлі тәсілдерді қолдана алады. Сатып алу тәсілі заңнама талаптарына және ұйымның ішкі рәсімдеріне сәйкес айқындалады.
Конкурсты өткізу және жеңімпазды айқындау. Осы кезеңде конкурс процесін жекелеген қатысушыларға артықшылық беруге жол бермейтіндей және барынша жоғары бәсекелестікті қамтамасыз ететіндей етіп ұйымдастыру маңызды. Конкурстық комиссия барлық ұсыныстарды конкурс талаптарына сәйкестігі тұрғысынан мұқият бағалауы тиіс.
Конкурсқа қатысушылар бағаны ғана емес, сондай-ақ тауардың сапасы, жеткізу мерзімі, жұмыс тәжірибесі және компанияның қаржылық жағдайы сияқты басқа да көрсеткіштерді ұсынуы қажет. Бұл табиғи монополия субъектісінің тәуекелдерін азайтып, сатып алынатын тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің жоғары сапасын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Шарт жасасу және міндеттемелерді орындау. Жеңімпаз айқындалғаннан кейін шарт жасалады. Шартта өнімнің немесе көрсетілетін қызметтің талаптары, мерзімдері және сапасына қойылатын талаптар нақты көрсетіледі. Шарт талаптары мен барлық міндеттемелердің орындалуына тиісті бақылауды қамтамасыз ету маңызды.
Отандық тауар өндірушілерді қолдау. Реттеудің маңызды элементтерінің бірі – отандық тауар өндірушілерді қолдау. Қағидалардың талаптарына сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін баламалары бар тауарларды сатып алу кезінде өзге жағдайлар тең болған жағдайда отандық өндірушілерге басымдық берілуі тиіс. Бұл талап отандық өндірістің бағасы, сапасы және жеткізу мерзімі конкурс талаптарына сәйкес келген жағдайда қолданылады.
4. Сатып алу процесін бақылау және оның ашықтығы
Қазақстан Республикасы Табиғи монополияларды реттеу комитетінің табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алуларына жүргізетін бақылауы осы субъектілердің қызметінде бәсекелестікті қамтамасыз етудің, заңдылық, ашықтық және экономикалық негізділік қағидаттарының сақталуын қамтамасыз етудің маңызды тетігі болып табылады.
Айта кету қажет, Табиғи монополияларды реттеу комитеті және оның аумақтық департаменттері ықтимал бұзушылықтарды анықтау мақсатында табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алуларына тұрақты мониторинг жүргізеді.
Уәкілетті орган сатып алу рәсімдеріндегі ықтимал бұзушылықтарды, оның ішінде өнім берушіні таңдау тәсілдерін дұрыс қолданбау, сатып алуларды реттейтін заңнама талаптарының бұзылуы және басқа да заң бұзушылықтарды анықтау үшін тексерулер жүргізуге құқылы.
Сатып алу процесінде бұзушылықтар анықталған жағдайда уәкілетті орган оларды жою туралы нұсқама береді, табиғи монополиялар субъектілеріне қатысты айыппұл санкцияларын қолданады немесе өнім берушімен жасалған шартты бұзу жөнінде шаралар қабылдайды.
Осылайша, Қазақстан Республикасында табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алуларына бақылау жүргізу бәсекеге қабілеттілікті, экономикалық негізділікті және заң талаптарының сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған кешенді қызмет болып табылады.
5. Қағидаларды сақтаудың әлеуметтік және экономикалық салдары
Табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алу қағидаларын сақтауы маңызды әлеуметтік және экономикалық нәтижелерге алып келеді.
Экономикалық тиімділік. Сатып алу нарығындағы ашықтық пен бәсекелестік тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің бағасының төмендеуіне және сапасының артуына ықпал етеді. Бұл шығындарды азайтуға және қаржы қаражатын пайдалануды оңтайландыруға мүмкіндік береді.
Табиғи монополиялар субъектілері халыққа көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігі мен жоғары сапасын қамтамасыз етуге міндетті. Сатып алу процесінің ашықтығы азаматтардың монополиялық ұйымдарға деген сенімін арттырады, бұл өз кезегінде әлеуметтік тұрақтылықтың нығаюына ықпал етеді.
6. Қорытынды
Табиғи монополиялар субъектілерінің сатып алулары – қаражаттың тиімді жұмсалуын қамтамасыз етуге, шығындарды азайтуға және халыққа сапалы қызмет көрсетуге бағытталған мемлекеттік реттеу тетігінің маңызды құрамдас бөлігі. Ашықтық, жариялылық және адал бәсекелестік осы салалардың дамуына, көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға және экономикалық белсенділікті ынталандыруға негіз болады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің бұйрығымен бекітілген қағидаларға сәйкес реттелетін сатып алулар елдегі экономикалық тиімділік пен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Рәсімдердің ашықтығы, нақты белгіленген мерзімдер, отандық өндірісті қолдау және тұтынушылардың құқықтарын қорғау сатып алу жүйесінің ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етеді.
Ұлттық экономика министрінің бұйрығымен белгіленген қағидаларды сақтау экономиканың тұрақты дамуына ықпал етіп қана қоймай, табиғи монополиялар саласында жұмыс істейтін мемлекеттік және жекеменшік компанияларға қоғам мен бизнестің сенімін арттыруда маңызды рөл атқарады.
